İnsanoğlu tarih boyunca zenginliği ve gücü yerkürenin derinliklerinde aradı. Altına ulaşmak için dağları kazdı, petrolü çıkarmak için kilometrelerce derine indi, doğal gaz uğruna denizlerin tabanını deldi. Bu kaynaklara sahip olan ülkeler, dünya ekonomisinde ve siyasetinde söz sahibi oldular. Ancak 21. Yüzyılda bu denklem hızla değişiyor. Artık ülkelerin kaderini belirleyecek en stratejik hazinelerden biri ayaklarımızın altında değil, başımızın yüzlerce kilometre üzerinde bulunuyor. Uyduların durmaksızın topladığı uzay verisi; tarımdan enerjiye, afet yönetiminden millî güvenliğe kadar hayatın her alanını şekillendirebilecek yeni bir güç kaynağına dönüşüyor.
Uzay gücü denildiğinde çoğumuzun gözünde dev roketler, alevler içindeki fırlatma rampaları ve astronotlar canlanıyor. Elbette roket teknolojisi uzaya bağımsız erişim açısından son derece önemlidir. Ancak uzay ekonomisi yalnızca roketlerden ibaret değildir. Uyduların ürettiği görüntüleri işlemek, anlamlandırmak ve ekonomik değere dönüştürmek de en az uzaya araç göndermek kadar stratejiktir. Türkiye açısından asıl görünmeyen hazine işte burada bulunmaktadır.
Uzay Çalışmalarında Ekvatora Uzaklık Kader Değildir
Türkiye’nin ekvatora yakın olmaması zaman zaman uzay yarışında önemli bir coğrafi dezavantaj olarak gösterilmektedir. Ekvatora yakın bölgelerden doğuya doğru yapılan bazı fırlatmalarda Dünya’nın dönüş hızından daha fazla yararlanıldığı ve yakıt avantajı elde edildiği doğrudur. Fakat buradan hareketle ekvatordan uzak ülkelerin uzay gücü olamayacağı sonucuna varmak büyük bir yanılgıdır. Çünkü bütün uydular aynı yörüngeye gönderilmez. Tarım alanlarını, şehirleri, ormanları ve denizleri görüntüleyen gözlem uyduları çoğunlukla kutuplara yakın doğrultudaki Güneş eşzamanlı yörüngelerde çalışmaktadır. Millî imkânlarla geliştirilen İMECE uydumuz da böyle bir yörüngede görev yapmakta ve dünyanın farklı bölgelerinden yüksek çözünürlüklü görüntüler elde edebilmektedir.
Dahası, günümüzün uzay ekonomisinde değer zinciri fırlatma rampasında sona ermiyor; tam tersine orada başlıyor. Uydu üretimi, yer istasyonları, yörünge takibi, uzay havası, görüntü işleme, yapay zekâ yazılımları ve veri hizmetleri devasa bir ekonomik ekosistem oluşturuyor. Uzay yarışını yalnız roketi olanlar değil, uzaydan gelen veriyi egemenliğe ve ekonomik değere dönüştürenler kazanacak. Hatta uydudan gelen hizmetlerin ekonomik gücü genelde fırlatmak için kullanılan eko-sistemden daha fazladır. Özellikle şimdi uzay ekonomisi her zamankinden daha önemli hale gelmiş durumda.
Türkiye İçin Uzayda Önemli Fırsatlar
Türkiye son derece özel fakat zorlu bir coğrafyada bulunuyor. Ülkemiz deprem kuşaklarının, enerji güzergâhlarının, önemli deniz yollarının ve üç kıtayı birbirine bağlayan ulaşım koridorlarının merkezindedir. Aynı zamanda kuraklık, orman yangınları, seller, hızlı şehirleşme ve çevre kirliliği gibi ciddi sorunlarla karşı karşıyadır.
İlk bakışta dezavantaj gibi görünen bu tablo, doğru bir uzay politikasıyla Türkiye’yi yer gözlem teknolojileri için büyük bir doğal laboratuvara dönüştürebilir. Bir uydu görüntüsünün tarladaki kuraklığı gözle görülür hâle gelmeden belirlediğini düşünün. Çiftçiye günler öncesinden hangi bölgenin ne kadar sulanması gerektiği bildirilebilir. Ormanlardaki sıcaklık değişimleri sürekli takip edilerek yangın riski büyümeden ekipler uyarılabilir. Deprem sonrasında yolların, köprülerin ve binaların durumu kısa sürede karşılaştırılabilir. Denizlerdeki kirlilik, kaçak yapılaşma, barajlardaki su kaybı ve şehirlerin kontrolsüz büyümesi aynı merkezden izlenebilir.
Böyle bir sistem yalnızca maddi tasarruf sağlamaz; insan hayatını da korur.
Türkiye’de geliştirilen uydu destekli yangın, kuraklık ve afet yönetimi sistemleri zamanla Balkanlar’a, Orta Asya’ya, Afrika’ya ve Orta Doğu’ya ihraç edilebilir. Böylece Türkiye sadece uydu görüntüsü kullanan bir ülke değil, uzay tabanlı karar hizmetleri satan bölgesel bir teknoloji merkezi olabilir.
Uzay Verisi Yeni Petrol mü?
Ham uydu görüntüsünü ham petrole benzetebiliriz. Petrol yeraltından çıkarıldığı anda günlük hayatta kullanılamaz; rafineride işlenmesi gerekir. Uydu verisi de tek başına renkli bir görüntüden ibarettir. Onu değerli hâle getiren, görüntünün bilgiye ve ardından doğru karara dönüştürülmesidir.
Bir görüntü kuraklık haritasına dönüşürse tarımı, yangın risk haritasına dönüşürse ormanları, deniz trafiği analizine dönüşürse Mavi Vatan’ı korur. Savunma ve sınır güvenliği açısından işlendiğinde ise doğrudan millî egemenliğin parçası olur. Bu nedenle Türkiye’nin bir Millî Uzay Veri Bankası kurması gerektiğini düşünüyorum. Ancak bu yapı, görüntülerin dosyalarda saklandığı sıradan bir arşiv olmamalıdır. İMECE, GÖKTÜRK ve gelecekteki millî uydularımızdan gelen verileri; meteoroloji, harita, afet, tarım ve denizcilik verileriyle birleştiren büyük bir dijital merkez olmalıdır.
Yapay zekâ bu verileri sürekli incelemeli, olağandışı değişimleri belirlemeli ve ilgili kurumları otomatik olarak uyarmalıdır. Üniversitelerimiz bilimsel araştırmalar için, girişimcilerimiz ise yeni uygulamalar geliştirmek için güvenli ve kontrollü biçimde bu altyapıdan yararlanabilmelidir.
Milli Uzay Veri Bankası
Ankara’da bulunan dev bir dijital Türkiye haritasını düşünelim. Bu harita her gün uzaydan gelen yeni verilerle güncelleniyor. Hangi tarlanın susuz kaldığını, hangi barajın çekildiğini, hangi ormanda sıcaklığın yükseldiğini ve hangi kıyıda kirliliğin arttığını yapay zekâ işaretliyor. Devlet tehlikeyi, afet meydana geldikten sonra değil, mümkün olduğu ölçüde afete dönüşmeden önce görüyor. Millî Uzay Veri Bankası, Türkiye’nin uzaydan beslenen dijital sinir sistemi olabilir.
Uzay Vatan ve Türkiye
Türkiye elbette roketini geliştirmeli, uydusunu üretmeli ve Ay’a ulaşmalıdır. Ancak uzayda gerçek anlamda söz sahibi olmak için gökyüzünden gelen bilgiyi bağımsız biçimde okuyabilmelidir. Çünkü kendi verisini işleyemeyen bir devlet, bir süre sonra başkalarının hazırladığı haritalarla kendi geleceğini yönetmek zorunda kalabilir.
Geçmiş yüzyılda bağımsızlığın ölçüsü kendi sanayisine, enerjisine ve savunma sistemine sahip olmaktı. Bu yüzyılda bunlara yeni bir ölçü ekleniyor: Kendi verini üretebiliyor, koruyabiliyor ve millî karara dönüştürebiliyor olmak. Kesinlikle bu da bizim Uzay Vatan vizyonumuzun bir parçası olmalıdır.
Belki de geleceğin en güçlü devletleri uzaya en fazla uydu gönderenler değil, kendi ülkelerinde yarın ne olacağını bugünden görebilenler olacaktır. Uzay çağında yalnız gökyüzüne bakmak yetmeyecek. Gökyüzünün bize ne söylediğini anlayanlar, yeryüzünün geleceğini yönetecek. Ulu Önderimiz Atatürk’ün dediği gibi “İstikbal Göklerdedir”.
Add Comment